خطبه ۲۳ نهج البلاغه
'''اخلاقیة ، عقائدیة ، اجتماعیة ، سیاسیة''
وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ (عَلَیْهِالسَّلامُ)
از خطبه های آن حضرت است
در دلداری به تهیدستان و تأدیب ثروتمندان
۱. تناسب النّعم مع القابلیّات
«أمَّا بَعْدُ،»۱
پس از حمد حق،
«فَإِنَّ الاَْمْرَ یَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الاَْرْضِ کَقَطَرَاتِ الْمَطَرِ إِلَى کُلِّ نَفْس بِمَا قُسِمَ لَهَا مِنْ زِیَادَة أَوْ نُقْصَان،»۲
تقدیرات آسمانی همانند دانه های باران بیش و کم به هر کسی در زمین بر اساس تقسیم الهی می رسد،
«فَإِنْ رَأَی أَحَدُکُمْ لاَِخِیهِ غَفِیرَةً فِی أَهْل أَوْ مَال أَوْ نَفْس فَلاَ تَکُونَنَّ لَهُ فِتْنَةً.»۳
هرگاه یکی از شما اهل و مال و وجود برادر دینی خود را اضافه تر از خویش دید بر او حسد نورزد،
«فَإنَّ الْمَرْءَ الْمُسْلِمَ مَا لَمْ یَغْشَ دَنَاءَة تَظْهَرُ فَیَخْشَعُ لَهَا إِذَا ذُکِرَتْ،»۴
چه اینکه فرد مسلمان زمانی که جامه پستی به بر ننموده و آبرو از دست نداده
«وَ یُغْرَی بِهَا لِئَامُ النَّاسِ،»۵
تا تنگ نظرانِ به ذلّت نشسته به سرزنشش برخیزند
«کَانَ کَالْفَالِجِ الْیَاسِرِ الَّذِی یَنْتَظِرُ أَوَّلَ فَوْزَة مِنْ قِدَاحِهِ تُوجِبُ لَهُ الْمَغْنَمَ،»۶
همانند قماربازی است که با اولین تیر خود احتمال بردن دارد،
«وَ یُرْفَعُ بِهَا عَنْهُ الْمَغْرَمُ.»۷
بدون اینکه در انتظار باختن باشد.
«وَ کَذلِکَ الْمَرْءُ الْمُسْلِمُ الْبَرِیءُ مِنَ الْخِیَانَةِ یَنْتَظِرُ مِنَ اللهِ إِحْدَی الْحُسْنَیَیْنِ:»۸
همچنین انسان مسلمانی که به دور از خیانت است به انتظار یکی از دو برنامه نیکو از سوی خداست:
«إِمَّا دَاعِیَ اللهِ فَمَا عِنْدَ اللهِ خَیْرٌ لَهُ،»۹
یا خداوند او را به جهان دیگر برد، که در آنجا آنچه نزد خدا دارد برای او بهتر است;
«وَ إِمَّا رِزْقَ اللهِ فَإِذَا هُوَ ذُو أَهْل وَ مَال، وَ مَعَهُ دِینُهُ وَ حَسَبُهُ.»۱۰
یا رزق الهی در اهل و مال و همراه آن دین و شرف به او برِسد.
«وَ إِنَّ الْمَالَ وَ الْبَنِینَ حَرْثُ الدُّنْیَا،»۱۱
همانا ثروت و فرزند بهره این جهان،
«وَ الْعَمَلَ الصَّالِحَ حَرْثُ الاْخِرَةِ،»۱۲
و عمل صالح نصیب انسان در آخرت است،
«وَ قَدْ یَجْمَعُهُمَا اللهُ تَعَالی لاَِقْوَام،»۱۳
که گاه خداوند این دو را در گروهی جمع می کند.
«فَاحْذَرُوا مِنَ اللهِ مَا حَذَّرَکُمْ مِنْ نَفْسِهِ ،»۱۴
بنابراین از خداوند نسبت به آنچه شما را از آن برحذر داشته پروا کنید،
«وَ اخْشَوْهُ خَشْیَةً لَیْسَتْ بِتَعْذِیر،»۱۵
و از او جدّاً بترسید نه ترسی که محصول عذر و بهانه باشد،
«وَ اعْمَلُوا فِی غَیْرِ رِیَاء وَ لاَ سُمْعَة;»۱۶
و عمل کنید ولی بدون ریا و خودنمایی،
«فَإِنَّهُ مَنْ یَعْمَلْ لِغَیْرِ اللهِ یَکِلْهُ اللهُ لِمَنْ عَمِلَ لَهُ.»۱۷
زیرا کسی که برای غیر حق عمل کند خداوند او را برای دریافت مزد به همان غیر واگذار کند.
«نَسْأَلُ اللهَ مَنَازِلَ الشُّهَداءِ، وَ مُعَایَشَةَ السُّعَدَاءِ، وَ مُرَافَقَةَ الاْنْبِیَاءِ.»۱۸
رتبت شهیدان، و زندگی با سعادتمندان، و همنشینی با انبیا را از خدا خواهانیم.
۲. ضرورة التعاون بین الأقرباء
«أَیُّهَا النَّاسُ،»۱۹
ای مردم،
«إِنَّهُ لاَ یَسْتَغْنِی الرَّجُلُ وَ إِنْ کَانَ ذَا مَال عَنْ عَشِیرَتِهِ [۱]،»۲۰
انسان هر چند صاحب ثروت باشد از عشیره خود بی نیاز نیست،
«وَ دِفَاعِهِمْ عَنْهُ بِأَیْدِیهِمْ وَ أَلْسِنَتِهِمْ،»۲۱
نیازمند است که آنان با دست و زبان از او دفاع کنند،
«وَ هُمْ أَعْظَمُ النَّاسِ حَیْطَةً مِنْ وَرَائِهِ،»۲۲
آنان برای پشتیبانی از او در نبودش،
«وَ أَلَمُّهُمْ لِشَعَثِهِ،»۲۳
و رفع پراکندگی و گرفتاریش مهم ترین مردمند،
«وَ أَعْطَفُهُمْ عَلَیْهِ عِنْدَ نَازِلَة إِذَا نَزَلَتْ بِهِ.»۲۴
و به وقت پیشامدهای ناگوار نسبت به او از همه مهربان ترند.
«وَ لِسَانُ الصِّدْقِ یَجْعَلُهُ اللهُ لِلْمَرْءِ فِی النَّاسِ»۲۵
نام نیکی که خداوند در میان مردم از انسان به جای گذارد
«خَیْرٌ لَهُ مِنَ الْمَالِ یَرِثُهُ [۲] غَیْرُهُ.»۲۶
بهتر از ثروتی است که آن را برای دیگران به ارث می نهد. ادامه مطلب ...
خطبه ۲۲ نهج البلاغه
سیاسیة ، عقائدیة ، تاریخیة
وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ (عَلَیْهِالسَّلامُ)
از خطبه های آن حضرت است
حینَ بَلَغَهُ خَبَرُ النّاکِثینَ بِبَیْعَتِهِ
هنگامی که خبر بیعت شکنان جمل به حضرتش رسید
الامام و التعریف بالناکثین
«أَلَا وَ إِنَّ الشَّیْطَانَ قَدْ ذَمَّرَ حِزْبَهُ،»۱
هشیار باشید که شیطان گروهش را برانگیخته،
«وَ اسْتَجْلَبَ جَلَبَهُ،»۲
و ارتش خود را از هر سو گرد آورده،
«لِیَعُودَ الْجَوْرُ إلَى أَوْطَانِهِ،»۳
تا ستمگری به محلش،
«وَ یَرْجِعَ الْبَاطِلُ إِلى نِصَابِهِ.»۴
و باطل به جایش برگردد.
«وَ اللهِ مَا أَنْکَرُوا عَلَیَّ مُنْکَراً،»۵
به خدا قسم آنان ناشایسته ای از من ندیدند،
«وَ لاَ جَعَلُوا بَیْنِی وَ بَیْنَهُمْ نَصِفاً.»۶
و بین من و خودشان انصاف ندادند،
«وَ إِنَّهُمْ لَیَطْلُبُونَ حَقَّاً هُمْ تَرَکُوهُ،»۷
و از من حقی را می خواهند که خود ترک آن کرده اند،
«وَ دَماً هُمْ سَفَکُوهُ:»۸
و خونی را می جویند که خود ریخته اند.
«فَلَئِنْ کُنْتُ شَرِیکَهُمْ فِیهِ»۹
اگر در این خونریزی همکارشان بودم
«فَإِنَّ لَهُمْ لَنَصِیبَهُمْ مِنْهُ،»۱۰
پس خودشان هم از این خونریزی نصیب دارند،
«وَ لَئِنْ کَانُوا وَلُوهُ دُونِی،»۱۱
و اگر بدون دخالت داشتن من خود عهده دار آن بودند
«فَمَا التَّبِعَةُ إِلَّا عِنْدَهُمْ،»۱۲
عقوبتی جز بر آنان نیست،
«وَ إِنَّ أَعْظَمَ حُجَّتِهِمْ لَعَلَى أَنْفُسِهِمْ،»۱۳
و بزرگترین دلیلشان به ضرر خود آنهاست.
«یَرْتَضِعُونَ أُمّاً قَدْ فَطَمَتْ،»۱۴
از پستانی که خشک شده شیر می خواهند،
«وَ یُحْیُونَ بِدْعَةً قَدْ أُمِیتَتْ.»۱۵
و زنده کردن بدعتی را که مرده است می طلبند.
«یا خَیْبَةَ الدَّاعِی!»۱۶
آه چه دعوت کننده زیانکاری!
«مَنْ دَعَا! وَ إِلَامَ أُجِیْبَ!»۱۷
دعوت کننده کیست؟ و به چه چیز اجابت می شود؟
«وَ إِنِّی لَرَاض بِحُجَّةِ اللهِ عَلَیْهِمْ وَ عِلْمِهِ فِیهِمْ.»۱۸
من به حجت خدا و آگاهی او درباره اینان راضیم.
«فَإِنْ أَبَوْا أَعْطَیْتُهُمْ حَدَّ السَّیْفِ»۱۹
اگر سر برتابند تیغ تیز حواله آنان می کنم،
«وَ کَفَی بِهِ شَافِیاً مِنَ الْبَاطِلِ،»۲۰
که درمان ایشان از باطل است،
«وَ نَاصِراً لِلْحَقِّ!»۲۱
و یاری دهنده برای حق.
«وَ مِنَ الْعَجَبِ بَعْثُهُمْ إِلَىَّ أَنْ أَبْرُزَ لِلطِّعَانِ!»۲۲
شگفتا! از من می خواهند به میدان جنگ آیم،
«وَ أَنْ أَصْبِرَ لِلْجِلادِ!»۲۳
و در نبرد با آنان صبر ورزم!
«هَبِلَتْهُمُ الْهَبُولُ!»۲۴
مادرشان به عزایشان بنشیند،
«لَقَدْ کُنْتُ وَ مَا أُهَدَّدُ بِالْحَرْبِ،»۲۵
اکنون کسی مرا از نبرد نترسانده،
«وَ لَا أُرَهِّبُ بِالضَّرْبِ!»۲۶
و از شمشیر به وحشت نینداخته.
«وَ إِنِّی لَعَلَى یَقِین مِنْ رَبِّی،»۲۷
من به پروردگارم یقین دارم،
«وَ غَیْرِ شُبْهَة مِنْ دِینِی.»۲۸
و شبهه ای در دینـم نـدارم.
خطبه ۲۱ نهج البلاغه
عقائدیة ، اخلاقیة ، تاریخیة
وَ مِنْ خُطْبَة لَهُ (عَلَیْهِالسَّلامُ)
از خطبه های آن حضرت است
در توجه به قیامت
طریق الفلاح
«فَإِنَّ الْغَایَةَ أَمَامَکُمْ،»۱
همانا آخرت پیش روی شماست،
«وَ إِنَّ وَرَاءَکُمُ السَّاعَةَ تَحْدُوکُمْ1.»۲
و مقدمات قیامت از پشت سرْ شما را می راند.
«تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا،»۳
سبکبار شوید تا ملحق گردید،
«فَإِنَّمَا یُنْتَظَرُ بِأَوَّلِکُمْ آخِرُکُمْ.»۴
که رفتگان شما را بازداشته اند تا آخرین شما به آنها ملحق گردند.
اَقُولُ: اِنَّ هذَا الْکَلامَ لَوْ وُزِنَ بَعْدَ کَلامِ اللّهِ سُبْحانَهُ وَ بَعْدَ کَلامِ رَسُولِ اللّهِ (صَلَّىاللّهُعَلَیْهِوَآلِهِ) بِکُلِّ کَلام لَمالَ بِهِ راجِحاً، وَ بَرَّزَ عَلَیْهِ سابِقاً. فَاَمّا قَوْلُهُ (عَلَیْهِالسَّلامُ): «تَخَفَّفُوا تَلْحَقُوا» فَما سُمِعَ کَلامٌ اَقَلُّ مِنْهُ مَسْمُوعاً، وَ لا اَکْثَرُ مَحْصُولاً، وَ ما اَبْعَدَ غَوْرَها مِنْ کَلِمَة، وَ اَنْقَعَ نُطْفَتَها مِنْ حِکْمَة! وَ قَدْ نَبَّهْنا فى کِتابِ الْخَصائِصِ عَلى عِظَمِ قَدْرِها وَ شَرَفِ جَوْهَرِها.
من (سید رضی) مى گویم: این سخن را پس از کلام حق و گفتار پیامبر (صلىاللهعلیهوآله) با هر سخن دیگر بسنجند بر آن برتری دارد، و از آن پیشی می گیرد. این که فرمود: «سبکبار شوید تا ملحق گردید» سخنی از این کوتاه تر و پرمعناتر شنیده نشده، چه جمله ای عمیق، و سرچشمه ای از معرفت و حکمت است! و ما در کتاب الخصائص، عظمت و شرافت این کلام را شرح داده ایم.
1) تحدوکم، از حدى الإبل: یعنى با آواز و سرود خواندن، شتر را راندن.
خطبه ۲۰ نهج البلاغه
عقائدی ، اخلاقی
وَ مِنْ کَلام لَهُ (عَلَیْهِالسَّلامُ)
از سخنان آن حضرت است
در بیداری از غفلت و توجه به حضرت حق
عالم ما بعد الموت و علة الجهل به
«فَإِنَّکُمْ لَوْ عَایَنْتُمْ مَا قَدْ عَایَنَ مَنْ مَاتَ مِنْکُمْ لَجَزِعْتُمْ وَ وَهِلْتُمْ،»۱
اگر شما آنچه را مردگان شما دیدند مشاهده می کردید به شیون می نشستید و می ترسیدید،
«وَ سَمِعْتُمْ وَ أَطَعْتُمْ،»۲
و مستمع حق گشته به اطاعت برمی خاستید،
«وَ لکِنْ مَحْجُوبٌ عَنْکُمْ مَا قَدْ عَایَنُوا،»۳
ولی آنچه آنان دیدند از دید شما پوشیده است،
«وَ قَرِیبٌ مَا یُطْرَحُ الْحِجَابُ!»۴
و به زودی پرده ها برداشته می شود.
«وَ لَقَدْ بُصِّرْتُمْ إِنْ أَبْصَرْتُمْ،»۵
(ای مردم) بینایتان کردند اگر بنگرید،
«وَ أُسْمِعْتُمْ إِنْ سَمِعْتُمْ،»۶
و شنوایتان نمودند اگر بشنوید،
«وَ هُدِیتُمْ إِنِ اهْتَدَیْتُمْ،»۷
و هدایتتان کردند اگر هدایت پذیرید،
«وَ بِحَقٍّ أَقُولُ لَکُمْ:»۸
به درستی می گویم:
«لَقَدْ جَاهَرَتْکُمُ الْعِبَرُ.»۹
عبرتها برای شما آشکار است،
«وَ زُجِرْتُمْ بِمَا فِیهِ مُزْدَجَرٌ.»۱۰
از آنچه میباید دوری جویید نهی شدید،
«وَ مَا یُبَلِّغُ عَنِ اللهِ بَعْدَ رُسُلِ السَّمَاءِ إِلَّا الْبَشَرُ.»۱۱
و پس از فرشتگان آسمان از جانب خداوند جز انسانِ (واجد شرایط) تبلیغ حق نمی کند.
خطبه ۱۹ نهج البلاغه
سیاسی ، تاریخی
وَ مِنْ کَلام لَهُ (عَلَیْهِالسَّلامُ)
از سخنان آن حضرت است
قالَهُ لِلْأَشْعَثِ بْنِ قَیْس. وَ هُوَ عَلى مِنْبَرِ الْکُوفَةِ یَخْطُبُ، فَمَضى فى بَعْضِ کَلامِهِ شَىْءٌ اعْتَرَضَهُ الْأَشْعَثُ فَقالَ: یا اَمیرَالْمُؤْمِنینَ هذِهِ عَلَیْکَ لَا لَکَ.
به اشعث بن قیس. امام بر منبر کوفه سخنرانی می فرمود، در ضمن گفتارش مطلبی عنوان کرد که اشعث بر آن حضرت اعتراض نموده، گفت: یا امیرالمؤمنین این مطلب به زیان توست نه به سودت.
فَخَفَضَ (عَلَیْهِالسَّلامُ) اِلَیْهِ بَصَرَهُ ثُمَّ قالَ:
امام نگاهش را به او دوخت و فرمود:
«مَا یُدْرِیکَ مَا عَلَیَّ مِمَّا لِی،»۱
تو را به سود و زیان من چه کسی خبر داد؟
«عَلَیْکَ لَعْنَةُ اللهِ وَ لَعْنَةُ اللَّاعِنِینَ!»۲
لعنت خدا و لعنت کنندگان بر تو باد،
«حَائِکٌ ابْنُ حَائِک!(1)»۳
ای بافنده پسر بافنده،
«مُنَافِقٌ ابْنُ کَافِر!»۴
منافق کافرزاده!
«وَ اللهِ لَقَدْ أَسَرَکَ الْکُفْرُ مَرَّةً وَ الْإِسْلامُ أُخْرَی!»۵
به خدا سوگند یک بار در زمان کفر اسیر شدی و بار دیگر در اسلام،
«فَمَا فَدَاکَ مِنْ وَاحِدَة مِنْهُمَا مَالُکَ وَ لَا حَسَبُکَ!»۶
و در هر مرتبه نه ثروتت تو را سودی داد و نه تبارت به دادت رسید.
«وَ إِنَّ امْرَأً دَلَّ عَلَى قَوْمِهِ السَّیْفَ،»۷
مردی که عشیره خود را به دم شمشیر بسپارد،
«وَ سَاقَ إِلَیْهِمُ الْحَتْفَ،»۸
و مرگ را به سوی آنان کشاند
«لَحَرِیٌّ أَنْ یَمْقُتَهُ الْأَقْرَبُ،»۹
حق اوست که نزدیکانش با او دشمنی ورزند،
«وَ لَا یَأْمَنَهُ الْأَبْعَدُ!»۱۰
و بیگانگان از او ایمن نباشند.
اَقولُ: یُریدُ (عَلَیْهِالسَّلامُ) اَنَّهُ اُسِرَ فِى الْکُفْرِ مَرَّةً وَ فِى الْإِسْلامِ مَرَّةً. وَ اَمّا قَولُهُ (عَلیْهِالسَّلَامُ): «دَلَّ عَلى قَوْمِهِ السَّیْفَ» فَاَرادَ بِهِ حَدیثاً کانَ لِلاَْشْعَثِ مَعَ خالِدِ بنِ الْوَلیدِ بِالْیَمامَةِ، غَرَّ فیه قَوْمَهُ وَ مَکَرَ بِهِمْ حَتّى اَوْقَعَ بِهِمْ خالِدٌ. وَ کانَ قَوْمُهُ بَعْدَ ذلِکَ یُسَمُّونَهُ عُرْفَ النّارِ، وَ هُوَ اسْمٌ لِلْغادِرِ عِنْدَهُمْ.
مى گویم: (منظور امام علیه السّلام این است که اشعث ابن قیس یک بار وقتى که کافر بود اسیر شد و بار دیگر آنگاه که مسلمان شد و شمشیرها را به سوى قبیله اش راهنمایى کرد، مربوط به جریانى است که اشعث قبیله خود را فریب داد تا خالد بن ولید، آنها را غافلگیر کند و از دم شمشیر بگذراند که پس از آن خیانت او را با لقب «عرف النّار» (چیزى که آتش را بپوشاند)، مى نامیدند و این لقبى بود که به نیرنگ باز مى دادند.)
______________________________
(1) حائک: یعنى بافنده، کسى که بر خدا و رسول خدا دروغ مى بافد، یا پارچه باف، چون دور از مردم در انزواى کامل به پارچه بافى مشغول بودند تبدیل به انسانهاى متکبّر و مغرور مى شدند که پیام ضرب المثل در ترجمه آمد و علّت تندى امام علیه السّلام این بود که، هر فتنه و توطئه اى در حکومت امام پدید مى آمد، ریشه هاى آن به اشعث بر مى گشت (کلّ فساد کان فى خلافة على علیه السّلام فأصله الأشعث) او مردى کافر بود که پس از اسارت و اسلام ظاهرى با خواهر ابا بکر «ام فروه» ازدواج کرد.